Nhiều năm trước, ngày nhận bằng tốt nghiệp Y khoa, tôi từng nghĩ mình đã đến đích.
Nhưng rồi trải qua hàng chục năm đứng ở phòng khám, phòng mổ, trải qua đủ các ca trực trắng đêm từ Bắc chí Nam, và sau này đứng trên giảng đường trao bằng cho thế hệ đàn em, tôi mới nhận ra: Hồi đó mình ngây thơ thật.
Y khoa trên lý thuyết và Y khoa ngoài đời sống là hai thế giới rất khác. Có những bài học không trường lớp nào dạy, không giáo trình nào ghi, mà phải đánh đổi bằng rất nhiều mồ hôi, nước mắt và cả những va đập âm thầm từ thực tế môi trường y tế tại Việt Nam.
Nhân mùa tốt nghiệp, gửi đến các tân bác sĩ – những em đồng nghiệp trẻ vừa bước chân vào nghề – 7 điều mà tôi ước mình đã thấu hiểu sớm hơn:
1. Tấm bằng Bác sĩ không phải là đích đến, đó là tấm vé bước vào một hành trình gian nan hơn
Ngày lễ tốt nghiệp rất đẹp. Cha mẹ tự hào, họ hàng chúc mừng, bạn bè hân hoan. Ai cũng bảo: "Giỏi quá, thành bác sĩ rồi!"
Nhưng thực ra, ngày hôm đó không phải là lúc ta "đã xong". Đó là ngày cuộc đời bắt đầu đặt ra một câu hỏi hóc hước hơn: "Bây giờ, mang trên mình chiếc áo blouse này, em sẽ trở thành một con người như thế nào?"
Từ giây phút bước ra khỏi cổng trường:
Hai chữ "bác sĩ" không chỉ là sự tự hào của gia đình hay một danh xưng cao quý.
Nó là trách nhiệm, là gánh nặng niềm tin mà người bệnh và gia đình họ trao gửi.
Là từng quyết định nhỏ trên tờ bệnh án hay đơn thuốc, nhưng có thể ảnh hưởng trực tiếp đến sinh mạng và tương lai của cả một gia đình.
2. Trong nghề Y: Giỏi thôi chưa đủ, phải "Bền" mới đi trọn con đường
Vào ngành Y, chúng ta gặp toàn những người giỏi. Ai cũng từng là học sinh xuất sắc, ai cũng quen với việc thức đêm ôn bài, cố thêm một chút, chịu đựng thêm một chút.
Nhưng đi qua nhiều năm tháng, thứ giữ chúng ta ở lại với nghề không chỉ là sự thông minh hay điểm số.
Đó là sức bền.
Là khả năng tự xốc lại tinh thần sau một ca bệnh thất bại hay một ngày trực kiệt sức.
Là việc giữ được sự tử tế, nhã nhặn khi bản thân đang mệt mỏi tột cùng.
Là sự kiên nhẫn dung hòa với muôn vàn kiểu bệnh nhân: từ sự e ấp, kín kẽ của người miền Bắc; sự chất phác, lo toan của người miền Trung; đến sự bộc trực, nóng nảy của người miền Nam.
Nghề Y không chỉ cần những người giỏi. Nghề Y cần những người đủ bền để không trở nên chai sạn trước nỗi đau của con người.
3. "Y đức" không phải là chịu đựng vô điều kiện, nhưng phải thấu hiểu áp lực từ hai phía
Ở Việt Nam, hai chữ "Y đức" thường xuyên được xã hội đưa ra thảo luận gay gắt. Người bệnh phàn nàn về thái độ cáu gắt, thiếu giải thích rõ ràng của nhân viên y tế. Nhưng khi đứng ở vị trí người trong cuộc, ta mới hiểu:
Áp lực quá tải khủng tồi tệ: Bệnh viện tuyến đầu luôn trong tình trạng quá tải. Một bác sĩ phải khám hàng chục, thậm chí hàng trăm lượt bệnh nhân mỗi ngày, xử lý vô số thủ tục hành chính. Sự mệt mỏi thể xác lẫn tinh thần dễ làm bào mòn khả năng duy trì sự ân cần liên tục.
Tâm lý nhạy cảm của người bệnh: Thủ tục rườm rà, thời gian chờ đợi lâu khiến người bệnh dễ ức chế. Khi người thân của họ đau đớn, họ rơi vào trạng thái hoảng loạn, đòi hỏi phải được xử lý ngay mà chưa hiểu quy trình phân loại bệnh theo mức độ nguy kịch.
Giữ được "Y đức" trong môi trường quá tải là một thử thách cực kỳ lớn. Kỹ năng giao tiếp, sự giải thích bình tĩnh và khả năng lắng nghe đôi khi chính là "liều thuốc" hạ nhiệt tốt nhất để làm dịu đi những bức xúc không đáng có.
4. Học cách tự bảo vệ mình trước vấn nạn bạo lực bệnh viện
Một thực tế phũ phàng mà các tân bác sĩ phải đối mặt ngay khi vào ca trực – đặc biệt là ở khoa Cấp cứu hay Hồi sức tích cực – đó là vấn nạn bạo lực bệnh viện.
Những vụ việc người nhà bệnh nhân kích động, chửi bới, đe dọa, thậm chí hành hung y bác sĩ do dùng chất kích thích, rượu bia hoặc tính khí hung hãn đã trở thành nỗi ám ảnh nhức nhối.
Nghề Y cần sự dấn thân, nhưng không bắt em phải hy sinh sự an toàn bản thân một cách vô nghĩa.
Em cần học cách nhận diện các nguy cơ bạo lực, giữ khoảng cách an toàn, giữ thái độ chuẩn mực nhưng kiên quyết, và chủ động phối hợp với lực lượng bảo vệ hoặc kích hoạt nút báo động khẩn cấp khi tình huống vượt kiểm soát.
Hiện nay, hệ thống pháp luật cũng đang từng bước tăng cường các chế tài nghiêm khắc hơn (như Nghị định 282/2025/NĐ-CP về an ninh trật tự cơ sở khám chữa bệnh) để tạo "lá chắn" bảo vệ thầy thuốc. Hãy nắm rõ quyền lợi và quy định pháp lý để tự bảo vệ mình và đồng nghiệp.
5. Đừng đợi đến khi gục ngã mới học cách chăm sóc bản thân
Thời trẻ, tôi từng nghĩ hy sinh sức khỏe là biểu hiện cao nhất của sự tận tụy. Thức trắng đêm, ăn vội tô mì gói nguội lạnh, bỏ qua cơn đau dạ dày... và tự tha thứ bằng câu nói: "Mình bận cứu người."
Chúng ta thao thao bất tuyệt khuyên bệnh nhân phải ăn đúng giờ, ngủ đủ giấc, giữ tinh thần thoải mái... trong khi chính mình làm điều ngược lại.
Sau này tôi mới ngộ ra: Một bác sĩ kiệt sức có thể vẫn kê được đơn thuốc, nhưng không thể trao đi năng lượng tích cực và sự cảm thông trọn vẹn. Chăm sóc bản thân không phải là ích kỷ, mà giữ cho chiếc đèn của mình luôn đủ dầu mới có thể thắp sáng cho người khác.
6. Đừng đánh mất bản thân chỉ để trở thành một "bác sĩ hoàn hảo"
Em là một bác sĩ, nhưng trước hết em vẫn là một con người.
Em cần không gian riêng, cần bữa cơm ấm áp bên gia đình.
Cần những buổi gặp gỡ bạn bè ngoài ngành để nghe những câu chuyện đời thường.
Cần những khoảng nghỉ để nuôi dưỡng sở thích cá nhân.
Nghề Y chiếm một phần rất lớn trong cuộc đời, nhưng không nên nuốt chửng toàn bộ con người em. Một bác sĩ đánh mất kết nối với cuộc sống thực tại thì rất khó để thấu hiểu và kết nối sâu sắc với nỗi đau của người bệnh. Giữ lại một khoảng trời cho riêng mình không làm em bớt tận tụy, mà giúp em có đủ năng lượng để tận tụy lâu dài.
7. Thành công không chỉ là chức danh hay học vị. Thành công là sau tất cả, ta vẫn giữ được trái tim ấm áp
Nhìn lại chặng đường dài đã qua, tôi thấy có rất nhiều cột mốc ta từng xem là "đích đến": Thi đậu Chuyên khoa/Nội trú, bảo vệ xong luận văn, lên Trưởng khoa, đạt danh hiệu này vị trí nọ...
Những cột mốc đó rất đáng tự hào. Nhưng giá trị lớn nhất của một người làm nghề Y không nằm ở những dòng rực rỡ trên bảng tên hay sơ yếu lý lịch.
Nó nằm ở chỗ:
Sau hàng ngàn đêm trực vất vả và những va đập thực tế, mắt ta có còn đượm tình thương khi nhìn người bệnh?
Ta có còn đủ kiên nhẫn lắng nghe một cụ già kể chuyện, hay giải thích cho một người dân quê chưa hiểu rõ bệnh tình?
Ta có còn bao dung với các em sinh viên, học viên rụt rè mới vào nghề?
Và quan trọng nhất: Ta có còn nhớ lý do vì sao ngày xưa mình đã chọn con đường này?
Các đồng nghiệp trẻ thân mến,
Nghề Y ở Việt Nam chúng ta có những vất vả, áp lực và đặc thù rất riêng. Em không cần phải trở thành một bác sĩ giỏi xuất sắc ngay từ ngày đầu tiên.
Chỉ mong em vững vàng: Giữ cho cái đầu luôn lạnh để sáng suốt, bàn tay luôn ấm để vỗ về, và cái lưng luôn thẳng để bước tiếp trên con đường đã chọn.
Chào mừng các em bước vào hành trình Y khoa!
Bài viết là những tâm sự từ kinh nghiệm thực tế. Rất mong nhận được những chia sẻ và góc nhìn từ các đồng nghiệp và bạn đọc trên mọi miền.
